In Leuvense middeleeuwse kerken vond je ooit altaarstukken in alle soorten en maten. Van die grote weelde is welgeteld één belangrijk gebeeldhouwd exemplaar overgebleven: het Passieretabel. Vanaf juni maakt het (opnieuw) deel uit van de collectiepresentatie van M, en kunnen bezoekers volgen hoe het vijf eeuwen oude meesterwerk onderzocht en gerestaureerd wordt.
Een onderzoek in etappes
Afdelingshoofd Oude Kunst Marjan Debaene is de bezieler van dit project: "Het is al jaren onze droom om het Passieretabel te onderzoeken, en die maken we nu waar met de steun van onze M-cenassen. Het retabel zit nog vol kennis en geheimen. Om die bloot te leggen, doen we vóór de restauratie een uitgebreid vooronderzoek.”
Vorig jaar zijn daarvoor de plannen gemaakt en de onderzoeksvragen afgebakend, samen met een wetenschappelijk onderzoekscomité. In welke staat is het retabel vandaag? Wat moet er gebeuren in de volgende onderzoeksfases? Wat kunnen we ondernemen om te zorgen voor verdere kennisdeling? Op die vragen formuleerden ze een antwoord.
In 2025 is het dan eindelijk tijd voor actie. Er worden nu twee soorten onderzoek gedaan: een materiaal-technisch onderzoek en een kunsthistorisch onderzoek. Hieronder vind je over allebei een update.
Het materiaal-technisch onderzoek
Het Passieretabel bestaat uit tientallen kleine fragmenten en is bedekt met verschillende lagen verf en vernis. Daardoor kun je niet zomaar beginnen met reinigen of restaureren. Eerst is een grondig materiaal-technisch onderzoek nodig. Pas als elk fragment en elke laag goed in kaart is gebracht, kan het echte werk beginnen. Dus moesten we op zoek naar een partner die dat monnikenwerk tot een goed einde kan brengen. De keuze viel op IPARC. Je zal restaurator Stijn Lenaerts de komende maanden regelmatig op zaal zien, terwijl hij het retabel bestudeert.
Dit is al gebeurd
- Conditiemapping: we brengen in kaart in welke staat het retabel zich bevindt. Niet enkel globaal, maar elke vierkante centimeter.
- Fotografie: we nemen foto’s voor het archief voor en tijdens de behandeling, en uiteraard ook nadien om het retabel digitaal te kunnen ontsluiten.
Dit zijn de volgende stappen
- Een testbehandeling: voordat we het hele retabel schoonmaken, testen we op twee kleine fragmenten hoe makkelijk de reiniging gaat en wat het resultaat is. Op basis daarvan maken we plan voor de rest van het retabel.
- Voor dezelfde twee fragmenten worden digitale ontwerpen gemaakt met gedetailleerde retouchevoorstellen, zodat we kunnen bepalen tot welke laag we reinigen.
- Behandelingsvoorstel: een gedetailleerde beschrijving van de aanbevolen behandeling. Inclusief een voorstel voor de beelden die gemaakt worden en het onderzoek dat een succesvolle restauratie mogelijk maakt.
- Een beschrijving van de vereisten voor het uitvoeren van de daadwerkelijke behandeling op zaal, inclusief een plan van aanpak.
- Idealiter 3D-scanning: met een 3D-laserscanner leggen we het hele retabel digitaal vast.
Dit voorjaar ligt de focus voornamelijk op het gedetailleerd in kaart brengen van het werk door middel van foto’s in hoge resolutie. In mei komt het wetenschappelijk comité opnieuw bijeen om de eerste resultaten te bespreken. Pas als het vooronderzoek is afgerond en duidelijk is welke materialen en technieken nodig zijn, kunnen experten bepalen hoe het retabel precies gerestaureerd zal worden.
Kunsthistorisch onderzoek
We analyseren niet enkel het retabel zelf, maar graven ook in archieven naar informatie, vergelijken het op stilistisch vlak met soortgelijke werken en voeren een literatuuronderzoek. Allemaal om het retabel beter te leren kennen, en het te situeren in de kunstgeschiedenis.
Dit is waar we staan:
Het retabel stond oorspronkelijk waarschijnlijk op het hoofdaltaar van de kapel van het Augustinessenklooster, op de Hertogensite aan de Brusselsestraat. In de achttiende eeuw werd het retabel vervangen door een schilderij – dat was toen meer in de mode – en verhuisde het naar de ziekenzaal van het klooster. Dat weten we dankzij een inventaris uit 1847, waarin alle schilderijen, beeldhouwwerken en kunstvoorwerpen in Leuven nauwkeurig werden opgelijst.
Na de kapel en de ziekenzaal heeft het retabel op verschillende plaatsen in Leuven gestaan. Het duikt op in een tekening uit 1880 van het Van Dale College, bewaard in het Leuvense Stadsarchief. En er bestaan ook oude foto’s van het kunstwerk in het Van Dale College, het Groot Begijnhof en het Stedelijk Museum Van der Kelen – Mertens (nu M).
Het analyseren van deze beelden toont niet alleen de verschillende locaties waar het retabel heeft gestaan, maar ook hoe de scènes op meerdere momenten van plaats zijn veranderd. Vooral tijdens de periode in het Groot Begijnhof en de overgang naar de museale collectie zijn verschillende scènes blijkbaar verplaatst. Samen met de restaurateur onderzoeken we nu of we, aan de hand van materiaaleigenschappen, kunnen achterhalen welke scène waar in de zestiende eeuw heeft gestaan.
We gaan nu verder met het doorzoeken van archieven om informatie te vinden over de aankoop van het kunstwerk in de zestiende eeuw. Onze zoektocht begint in de Leuvense archieven, maar mogelijks bevatten ook de Antwerpse archieven relevante gegevens. De merktekens op het retabel vertellen ons namelijk met zekerheid dat het retabel daar werd vervaardigd.
Stijn Lenaerts van IPARC neemt het Passieretabel onder de loep